PAKİLDAS, Bahar 2026, 3, 25-30

 

 

 

 

İntikam Değerlendirme Ölçütleri

YAŞAR BİLGE*

 

 

İntikam öç alma olarak bilinir. Ödeşme arzusu; kayıp yaşatmak için misil-leme, yaralama, aşağılama; utancı gurura dönüştürmek; benzer zararı ver-mek, kayıp yaşatma yönünde davranış ve tutumun gerekçelerindendir. İn-tikam duyusunu hissetmeyen insan olmadığından bu kavram herkesçe bi-linir ve kıyas yönlü etkileşimde bulunulur. İntikam duyusunun oluşması adaletsizlik hissi ile yakından ilişkili olduğundan hukukun üstünlüğü çer-çevesinde felsefi görüşler geliştirilebilir. Sözleşme gereği davranış kişi tu-tumunda etkili olduğundan sözleşmenin unsurlarına göre davranış gelişti-rilir.

 

ǏANIM

İntikam öç alma. Zıddı bağışlama, affetmedir (1). Ödeşme arzusu; kayıp yaşatmak için misilleme, yaralama, aşağılama; utancı gurura dönüştür-mek; benzer zararı vermek, kayıp yaşatmak anlamları vardır (2). Eş anlamlı kelimeleri şunlardır: Onurunu korumak (defending honor), Ödeşmek (get-ting even), Geri ödemek (pay back), Misilleme (reprisal), Öç (retaliation), Savunma (vindication), Rövanş (revanche), Başkası için ödeşmek, altru-istik intikam (vengeance), Kan davası (vendetta), Cezalandırma (retribu-tion), Kısasa kısas (tit for tat), Hınç (resentment) (3).

* Prof. Dr. Ankara Üniversitesi Adli Tıp ABD Öğretim Üyesi

YAYGINLIK

İntikam duyusunu hissetmeyen insan yoktur. Sen... yapmadığın için... yap-tım. İşi bıraktığım halde benimle hâlâ uğraşıyorsun anlamıyorum(4).

 

AMAÇ

İnsanın ötekini anlamada en sık kullandığı duygudaşlık, taklit ve ihtirastır

(5). Bu kavramlar olumsuzlandığında nefret ve intikam kavramı açığa çık-maktadır(6). Bunun anlaşılması için bir Sokrates varsayımı sunalım: Sok-rates, Heidegger’i bilmediğinin farkında demek: 1. Öğrenmeye açığım. Varlık özden önce gelir. Fenomenin farkında olduğum için yanlışlanabilir bir tümce söylerim. Ancak bunu sabitleyerek yazamazsın. Değişim halin-dedir. 2. Sen benden daha fazla anlam taşıyan tümce söylersen senin cüm-leni öğrenirim. Kâhinler, Sokrates’ten daha çok bilen görmemiştir. O yüz-den Sokrates merak içindedir. Yani varlık eksik bilmektedir. 3. Sorgula-mama göre sen benden az anlam taşıyanı biliyorsan bunu sana doğurtma yoluyla açıklarım. Bu açıkladığım, Sartre’a göre var veya hiçtir. Kısmi açık-ladığım fenomen zaman içinde bir oluş anlamı taşıdığından değişime tabi-dir. Haksızlık yapma hakkım olmadığından senin fenomenini anlamaya çalışıyorum. Benim fenomenik anlayışım oluş halindedir. O yüzden ben bilmiyorum. 4. Açıkladığımı kabul ettiğini göremiyorum. Aklın karışık. Bu karışıklık benden değil kendinden kaynaklanıyor. Yani sen bilmediğinin farkında değilsin. Değişime tabi olanı açıklama halim gözlemimin devam ettiğini gösterir. Yani Husserl’in fenomenine gidişim söz konusudur. Varlık eksik bilgiyi hiçleyerek değil; onu gözleyerek ve tanımlayarak özü anla-maya çalışmaktadır. Fenomen kendinde şeydir. Numendir. Şekil 1’de göste-rildiği üzere tasvir olunamayan, bilinmeyendir. Bu makale, bu gerekçelerle intikam anlaşılması için değil; anlam çıkarılması için durumu geliştirme amacıyla hazırlanmıştır.

 

EǏKİLERİ

İntikam alma şekli acısını çıkarma, ötekine kendi çektiği ızdırabın benze-rini hatta daha fazlasını çektirmedir (4). Çekilen acı nedeniyle geliştirilmiş yoğun kızgınlık, nefret, düşmanlık, saldırganlık ve benzeri olumsuz duy-gulanımlarını denetim altına alamama sonrası ‘göze göz, dişe diş’ anlayışı içinde bedel ödetme arzusu ve bu yönde ötekine acı vermektir (2). Sonuçta devamlı ve gizli düşmanlık, garaz, kin ile alakalı duygu durumları öne çıkar

(3). Cezalandırma işi ile devam ettirilir. Kâr zarar hesabı yaparak haz du-

yusu aracılığıyla veya misilleme yoluyla ötekine karşı davranış geliştirilme-siyle dersini verme halidir. Kohut, intikam için ‘sıkıca tutulmuş narsistik hiddetin, öfkenin dışa vurulmasıdır’ demektedir (8). İntikam biçimleri de-dikodu yayarak, saklanan sırrı açıklayarak, kovarak, bir yerde mahsur bı-rakarak, engelleyerek, malın alınması yoluyla, sabotaj yaparak, şiddet uy-gulayarak, cinsellikte bulunarak, öldürerek intikam alma yolları bildiril-miştir (9). İstismar durumu intikam duyusunun sürekli yaşanmasına yol açar (10). Yüzleşme istemi esastır. Sosyal ilişkileri durdurarak, ayrılma, kötü performans göstererek, direnç, yardım etmeyi reddederek karmaşık davra-nışlara yol açar. Hume, Sevgi ve nefretin tutkusal nedenleri her zaman dü-şünen bir varlık ile ilişkili olduğunu belirtmiştir. Buna göre ebeveyn çocu-ğuna karşı hoşa gitmeyen tutumunda tasarım yapmasında gurur, kendini küçük görme gibi durumlardan nefret durumuna geçişin olmadığı; yakın-dan uzağa doğru gidildikçe nefretin daha kolay oluşturulduğunu açıkla-mıştır. Burada, intikamın uzaktaki birey için daha kolay üretildiği açıklan-mıştır (11).

Şekil 1. Gerçekte var olmayan Penrose üçgeni (https://www.matematik-sel.org/penrose-ucgeni-ve-penrose-merdiveni/ ET 05.01.2025)(7).

UZUN SÜRELİ EǏKİLERİ

Değersizleştirme, sessiz kalma davranışları gözlenebilir. Alkol veya madde istismarı ile karışık durumlar gözlenebilir. Öç almak isteyen kişi kışkırtıl-mış hissedebilir. Uzun ömürlüdür. Kişi için açıktan bellidir. Mağdur oldu-ğunu düşünen kişi kendini ispat etme yönünde güdülenmiş davranışa yö-nelimi gözlenebilir (12). Ötekine küsenler de vardır. Hakaret etme, tik-sinme, nefret ile (Contempt, Anger, Disgust) ile süreç zincirinde kişiye etki artar. Keskin sirke küpüne zarar vermiştir. Kişinin beslenme tarzı ve gün-lük aktivite stili değişmiştir (13). Öfkeli davranış sonucu alışveriş yapmakla stresini azaltan insanlar vardır (14). İntikam fantezileri geliştirilir. İntikam alma davranış sonuçları şunlardır: Profesyonel değildir. Çok riskli ve tah-min edilemezdir. Orantısız olarak zarar verir. Masum seyircilere zarar ve-rebilir. Suçlunun yeniden misilleme yapmasına sebep olur. Sorunu çözüm-süz bırakır (15). Hamili yakınım tarzı ayrımcı uygulamalar intikam hissinin oluşmasında ve yaygınlaşmasında etkisi vardır (16). Çatışma yaygınlaşmak-tadır (17). Hep aynı davranıyor tarzı ön yargı ile iş yerinde kişiler işe yaban-cılaşmakta, güçsüzlük, anlamsızlık ve yalıtılmışlık sonucu intikam ile ilgili olumsuz tavır geliştirilmektedir (18,19). İntikam ve korku birlikteliği kan davasına döndürülmekte ve sonuçta vahim durumlar gözlenmektedir (20). Suç sonucu mahkûm olanda merhamet oluşturmada öç almanın gereksiz-liği etkili olmaktadır (21). Haçlı seferleri gibi durumlarla evrensel çatışma halleri görülmektedir (22).

 

ÇÖZÜM

Babacan liderliğin agresif mizah ile intikam niyetini azalttığı bildirilmiştir

(23). Suçlanmanın yarattığı mağduriyet duyusu intikam hissi uyandırır (24, 25). İnsan onuru gereği bunun uyandırılmaması için çaba gösterilir. Örgüt-sel intikam hissinin uyanmaması açısından suçlama durumları gizli yürü-tülmeli ve barışın af gibi yeni düzenleme yoluyla oluşturulabileceği kana-atine varılmalıdır (26).

 

SONUÇ

İntikam duyusunun oluşması adaletsizlik hissi ile yakından ilişkili oldu-ğundan hukukun üstünlüğü çerçevesinde felsefi görüşler geliştirilebilir

(27). Sözleşme gereği davranış kişi tutumunda etkili olduğundan sözleşme-nin unsurlarına göre davranış geliştirilir. İntikam; penrose üçgeni gibi gi-zemli, kaynağı belirsiz ve tanımlanamaz, açıklanamaz. İnsanın bilinçli

kendini gerçekleştirmek için somut tasarım ve idealarıyla kaygı ve korku üreterek bilmediği bir konu olan intikam alanında süreç geliştirmesi yan-lışlanabilir. Ǐümevarımla karar verilebilen intikam doğru veya yanlış de-ğildir. İntikam devredilemez ve temsil edilemezlik özelliği ile öngörülemez olduğu kanaatine varılmıştır.

Beyan: Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyul-duğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olu-nur. Kaynak: Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

 

KAYNAKÇA

1.   I. Çoklar. Kişilik özellikleri ile bağışlama eğilimi arasındaki ilişkinin intikam güdüsü ve adalete duyarlılık temelinde incelenmesi (Doctoral dissertation, Ankara Universitesi (Tur-key)). 2014. https://www.proquest.com/open-view/afd9e185c652687b903425e8217bb794/1?pq-origsite=gscho-lar&cbl=2026366&diss=y (ET 04.01.2025).

2.   S. A. Satıcı, G. Can & A. Akın. İntikam Ölçeği: Türkçeye uyarlama çalışması. Anatolian Journal of Psychiatry/Anadolu Psikiyatri Dergisi, 16. 2015.

3.   G. Ö. Eker. Farklı Görme Biçimiyle Modern Dünya Ritüeli Olarak Yemek Kültürü: sı-nanma/erginlenme ve intikam alma gizli işlevleri. Milli Folklor, 30(120). 2018. https://acikbilim.yok.gov.tr/bitstream/handle/20.500.12812/267030/yokAcikBi-lim_10020648.pdf?sequence=-1&isAllowed=y (ET 04.01.2025).

4.   C. D. Tatarlar & B. Güneri Çangarlı. İntikam mı Affetme mi? Örgütsel Yaşamda Çok Bi-linmeyenli Bir Denklem. Ege Academic Review, 18(4), 591-603. 2018.

5.   D. Hume. İnsanın doğası üzerine bir inceleme, Çev Ergün Baylan. BilgeSu Yay., Ankara, 2009

6.   A. Samet. Zihnin doğasını anlamada nedenselliğin rolü. yokAcikBilim_10221575.pdf. 2020.

7.   https://www.matematiksel.org/penrose-ucgeni-ve-penrose-merdiveni/  ET

05.01.2025.

8.   Koçak L. Benlik ve Narsisizme Farklı Bir Bakış: Heinz Kohut ve Kendilik Psikolojisi file:///C:/Users/user/Downloads/4.pdf (ET 04.01.2025).

9. Y. Bilge. Adli İstanbul Tıp Kitapevi. İstanbul. 2007.

10.    Ş. D. Kaya & Ş. Parlak. Sağlık çalışanlarında intikam davranışlarına eğilim. Selçuk Üni-versitesi Sosyal Bilimler Meslek Yüksekokulu Dergisi, 23(1), 12-22. 2020.

11.    G. Zırlıoğlu. David Hume’un “Sevgi ve Nefret” Konusuna İlişkin Deneyleri. Felsefe Dünyası, 1(73), 245-266. 2021.

12.    Ö. Saraç. Türk Destanlarında İntikam Motifi. Dede Korkut Türk Dili ve Edebiyatı Araş-tırmaları Dergisi, 3(5), 141-150. 2014.

13.    G. Ö. Eker. Farklı Görme Biçimiyle Modern Dünya Ritüeli Olarak Yemek Kültürü: sı-nanma/erginlenme ve intikam alma gizli işlevleri. Milli Folklor, 30(120). 2018.

14. K. Deligöz & M. Kömeç. İntikam arzusu ve faydacı tüketimin affetme davranışı üzerin-deki etkisi. İşletme Araştırmaları Dergisi, 15(1), 420-436. 2023.

15. E. Şener. Örgütsel intikam üzerine nitel bir araştırma. https://acikbi-lim.yok.gov.tr/handle/20.500.12812/267030. (ET 04.01.2025). 2014.

16. N. Karaca & A. Aksoy. Algılanan Nepotizmin Örgütsel İntikam Üzerine Etkisi: Kamu Çalışanları Üzerine Bir Araştırma. Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 7(1), 58-69. 2022.

17. Ö.Ü.İ. Kaynak. Örgütlerdeki Kişiler Arası Çatışmaların İntikam Niyetine Etkisi Kongresi, Bildiriler 1. file:///C:/Users/user/Downloads/Örgütsel Davranış Kongresi Bildiriler Ki-tabı.pdf (ET 04.01.2025).

18. B. Güner. Öğretmenlerin damgalama ve intikam eğilimlerinin işe yabancılaşmalarına etkisinin araştırılması (Master's thesis, Eğitim Bilimleri Enstitüsü).2018. https://acikbi-lim.yok.gov.tr/bitstream/handle/20.500.12812/438089/yokAcikBi-lim_10224931.pdf?sequence=-1&isAllowed=y (ET 04.01.2025).

19. K. Schumann & M. Ross, M. The benefits, costs, and paradox of revenge. Social and Personality Psychology Compass, 4(12), 1193-1205. 2010.

20. R. Öğretmen & diğerleri. İntikam ve Korkunun Bitmeyen Savaşı: Kan Davası. https://core.ac.uk/download/pdf/77980223.pdf (ET 04.01.2025).

21. D. C. Öztekin. Mahkûmlarda ve Üniversite Öğrencilerinde Suça Yönelik Tutumlar, Merhamet ve İntikam Düzeylerinin İncelenmesi (Master's thesis). 2023. http://openaccess.cag.edu.tr/xmlui/bitst- ream/handle/20.500.12507/1947/D%c3%9cNDAR%20CAN%20%c3%96ZTEK%c4%b0N.p

df?sequence=1&isAllowed=y (ET 04.01.2025).

22. S. Çılgın. Bir İntikam Eylemi Olarak 1. Haçlı Seferi. The Journal of Social Scien-ces, 64(64), 323-338. 2024.

23. B. Çiçek. Agresif mizahın intikam niyetine etkisinde babacan liderliğin rolü. Süleyman Demirel Üniversitesi Vizyoner Dergisi, 12(30), 365-380. 2021

24. M. H. Yıldırım. Algılanan mağduriyet, örgütsel intikam niyeti ve affetme eğilimi üze-

rine kavramsal bir araştırma. Third Sector Social Economic Review, 54(1), 514-530. 2019.

25. K. Karacaoğlu, M. S. Aksoy. & Şahin, S. Örgütlerde algılanan mağduriyetin intikam ni-yetine etkisinde işyeri arkadaşlığının düzenleyici rolü: Kayseri’de bir işletme uygula-

ması. İş ve İnsan Dergisi, 6(2), 177-188. 2018.

26. Ş. N. Seçkin. İstismarcı Yönetim ve İntikam Niyeti: Mağduriyet Algısının Aracı, Sürekli Öfkenin Düzenleyici Rolü. İnönü Üniversitesi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 10(1), 135-151. 2021.

27. C. D. Scott. Facing being: The significance of Thomist ontological epistemiology to re-alism in post-Kantian philosophy. South African Journal of Philosophy:33/3:347-364. 2014.

 https://profdryasarbilge.blogspot.com/?zx=ca798769f582bcfe

PAKİLDAS, Kış 2026, 2, 73-77 Şiddetin Yaşlıya Yönlendirilmesi YAŞAR BİLGE* GİRİŞ VE AMAÇ Yaşlıya yönelik şiddet tanım 65 yaş üzerindeki kişiye yaşlı denilmektedir. Toplumumuzun yaklaşık yüzde onu yaşlı olduğundan dolayı bu topluma ait sorunlarla ilgili çözüm ihtiyacımız bulunduğundan bu konuya açıklık getirme ihtiyacı duyulmuştur. Yaşlı insanlar deneyimli, edinilmiş eşya ve hak sahibi olduklarından dolayı haksız kazanç elde etmek isteyenlerin hedefinde yer almaktadır. Yaşlıya yönelik şiddetin en çok yüzde 15-20 si açıklanabilmektedir. Bu konuda istismarın tanınması açısından kullanılan metotların nitelikleri de vurgulanacaktır. Yaşlı şiddeti anlaması ve gerekli ve uygun tepkiyi gösterememesi de sorunun müzminleşmesini sağlamaktadır. Yaşlanma, bilişsel gerileme, işitme, görme kaybı veya kronik ağrılar, tahammülsüzlüğü de artırmaktadır. Bilişsel Bozukluklar ve Davranışsal Sorunlar kontrolsüz davranışlara yol açabilir. Psikolojik Sorunlar: Depresyon, anksiyete veya paranoid düşünceler yaşlının agresyonunu kolaylaştırır, anlatılandan anlam ve sonuç çıkaramayabilir. Kasıtsız İhlaller: Yaşlılar, farkında varmadan kamu düzenini bozabilir. Trafikte dikkatsiz davranışlar, evde doğalgazı açık bırakma hali güvenlik sorunu oluşturur. Kasıtlı Eylemler (Nadir): Örgütlü bir harekete katılarak kamu düzenini bozucu eylemlere destek verebilir. * Prof. Dr. Ankara Üniversitesi Adli Tıp ABD Öğretim Üyesi DÜRTÜSEL DURUMLAR Baskı altında iken ihtiyaçlarını karşılayanın istemine veya suç ile ilgili anlatılara, sosyal çevre ağına elverişli olarak suç açığa çıkabilir. Yaşlıda görülen bu değişiklikler nedeniyle yaşlı kişi sıklıkla şiddet mağdurudur. Yaşlıya yönelik şiddet güven beklentisi olan ilişkide yaşlıya zarar veren veya onu strese sokan tek ya da tekrarlayan uygunsuz davranışlarda bulunulmasıdır. Reddetme, tek başına bırakma, yıldırma, suça yöneltme, kendi çıkarına yönlendirme, duygularına cevap vermeme sık görülen duygusal istismarlardandır. Radikalleşme veya Manipülasyon Riski: Dolandırıcılık ve Kötü Niyetli kişiler yaşlıyı maniple edebilir. İdeoloji gereği suça yönlendirilebilir. Tecrübe ve Bilgi Paylaşımı: Bazı yaşlı bireyler, geçmişte devletle veya kişilerle ilgili kritik pozisyonlarda bulunmuşlarsa, hassas bilgilere sahip olabilirler. Bu durumda yaşlıyı şiddete elverişli kılar. Teknolojik ve Sosyal Medya Kullanımı Yaşlıların sosyal medya veya iletişim araçlarını kullanarak yanlış bilgi yayma veya kamu düzenini bozabilecek içerik paylaşma olasılığı düşüktür, ancak mümkündür. Daha sık görülen yaşlılara yönelik olumsuz hallerin yaygınlığının sağlanmasıdır. Kuşaklararası çatışma yeni kültürel, sosyal değişikliklere uyumsuzluğa yönelik yaygın hallerdir. Hukuki veya Kamu Düzenine Yönelik Davranışlar Çevresel ve sosyal etkileşimler konusunda üzerinde durulması gereken konular aşağıda belirtilmiştir. Komşu veya Aile İçi Çatışmalar: Yaşlılar, komşularla veya aile üyeleriyle tartışmalarda tahrik edici olabilir: Yüksek sesle tartışma, suçlama veya dedikodu yayma. Mahallede huzursuzluk yaratacak davranışlar (örneğin, sürekli şikayet etme veya gürültü yapma). Yaşlıların iletişim tarzları sert veya dobra konuşma olabilir, bazen tahrik edici olarak algılanabilir. Sosyal İzolasyon: Yalnızlık, yaşlılarda sinirlilik veya agresif davranışlara yol açabilir. Bu sebeple zaman zaman aranarak ihtiyaçları giderilebilir. Toplumsal Değişimlere Uyum Sorunları: Hızlı değişen toplumsal normlar, yaşlılarda rahatsızlık yaratabilir ve bu, tahrik edici söylemlere dönüşebilir. Ekonomik ve Sosyal Stres: Emekli maaşlarının yetersizliği, sağlık hizmetlerine erişim zorlukları veya aile desteğinin eksikliği, hoşnutsuzluğu artı- rabilir. Bakım verenin ruhsal sorunları, tükenmişlik, bilgisizlik veya desteksizlik istismarın yaygınlık gerekçelerindendir. Sözcüklerle aşağılama ve kelimelerle şiddet duygusunu aktarma şeklinde görülmektedir. Duygusal istismar: Mağduru örselemek ve baskı altında, küçük düşürücü nitelikte şeyler yapmaya mecbur etmek veya ahlaki prensiplerine karşı olan şeyleri yapmaya zorlayanlar bulunabilir. Ekonomik istismar: Ailenin bütün parasal durumu istismarcı tarafından kontrol edilmektedir. Kadın hiçbir şekilde paraya dokunamaz. Cinsel istismar: Şiddetin yaşandığı pek çok ilişkide cinsel istismar gerçekleşmektedir. Fiziksel istismar bulguları da izlenebilir. İtme, yumruklama, tokat vurma, tutup fırlatma, boğma, sivri bir alet/bıçak vb. saplama, ateş etme tarzında fiziksel şiddet durumları gözlenebilir. Yaşlı Bireyin Risk Faktörleri Bu faktörler, yaşlı bireyin fiziksel durumları yakın çevresindeki konumu ile ilişkilendirerek sıralanmıştır: İleri yaşlarda (70-75 ve üzeri) olma, kadın olma, düşük eğitim düzeyi, düşük gelir düzeyi, depresyon varlığı, bağımlılık ve yetersizlik hali (sağlık sorunları, ekonomik nedenler vb), kalabalık aile ortamı içerisinde yaşama, statü ve güç kaybına uğrama, dul veya boşanmış olma, yalnız yaşama veya sosyal izolasyon, cazip maddi kaynağının varlığı, mental kapasitede azalma, fiziksel veya mental engelin bulunması. Yaşlı Bakımevinde Yaşlıya Şiddette Risk Unsurları Yaşlı bireyin bakımevinde yaşadığı sorunlar bağlamında şiddete maruz kalmaları durumunda yaşanacaklar arasında; kurumlarda kalan yaşlıların bakım ihtiyacı, çalışanların yetersiz sayıda olması ya da çok çalışması, çalışanların yaşlı istismar ve ihmaline duyarsız olması, çalışanların başkalarının aile içi ilişkilerine karışmak istememesi, çalışanların istismar ve ihmali nasıl bildirecekleri konusunda bilgi yetersizliği önemli unsurlar olarak belirlenmiştir. Yaralanma Mekanizmaları Yaşlı bireylere uygulanan şiddetin sonucu yaralanmaya neden olan davranışlar arasında; itekleme, çekme, tekmeleme, tokatlama, yumruklama, kol kıvırma, yakma, silahla/bıçakla saldırma, sıkıştırma, dayak ya da ölümle tehdit, terk etme tehdidi, intiharla tehdit, yasa dışı işlere zorlama, hizmetçi gibi davranma, özgüvenini yitirmesine yol açma, aşağılama, hakaret etme, küfretme, manevi eziyet, çalışmasına izin vermeme, para vermeme/kısıtlama. parasını elinden alma, önemli kararlarda fikrini sormama, sindirme, sevgi göstermeme, duygusal istismar, aşağılama. sistematik olarak eleştirme kıskançlık , reddetme, parasını yönetme, parasal çıkar sağlama, sosyal ihtiyaçlarını gidermeme, izole etme, korkutma, sağlık bakımını geciktirme/reddetme, yetersiz sağlık koşularına sahip iskân, odaya/eve kilitleme, alay etme, karar vermesini engelleme, başkalarıyla görüşmesine izin vermeme, evden çıkmasına izin vermeme, her an nerede olduğunu kontrol etme, inançlarını, kökenini, işini, maaşını küçümseme, şahsi mallarını alma, ziynet eşyalarını alma çoğunlukla yaşanan ve görülenler olarak sıralanabilir. Sık bildirilen şiddet kabulleri arasında; size hakaret eden birine vurmanın kabul edilebilir bir durum olması, sizi aşağılayan birine vurmanın yanlış bir davranış olmaması, sizi çok kızdıran birinin dayağı hak etmesi, sizi aldatan biriyle kavga etmenin doğru olduğu, onur için kavga etmenin yanlış olmadığı, kavga isteyen birini dövmenin hiçbir yanlış tarafının olmaması, sizden bir şey çalmışsa birisiyle kavga etmek doğru olduğu, bazen onurunuzu korumak için kavga etmek zorunda olmanız, sizi kızdırdığı için dayak yiyen birinin bundan şikâyet etmemesi, bir çocuk tacizcisini dövmenin hiçbir yanlış tarafının olmadığı belirtilmiştir. ÖLÜM OLAYININ DEĞERLENDİRİLMESİ (HOSPİZ SÜRECİ) Ölüm geri dönüşümsüz, kesin, kabul edilmesi zorunlu, mutlak, deneyimlenemeyen bir olaydır. Bu yapılanmanın temel amacı ölmekte olan hastanın şefkatli, insanı bakımını ve yaşamının son günlerini ailesiyle, sevdikleriyle beraber ev ortamını aratmayan bir ortamda geçirmesini sağlamaktır. Bu değerlendirmede; İnkar, Öfke, Suçlama, Pazarlık ve Kabullenme unsurları ön planda dikkat çekmektedir. İnkar: Ölüm olayını duyduğumuzda inanamayız, defin işlemi gündüz yapılacağından ölüm haberi gündüz verilmesi daha uygun olacaktır. Öfke: Ölüm olayının nasıl olduğu, ölenin acı çektiği yönünde düşünceler olur, Çevresindeki insanlara veya nesnelere karşı bir öfke duyabilir. Ve buna bağlı olarak şiddet girişimi olabilir. Cinayet durumlarında veya şüphelerinde öldürene ya da öldürme olasılığı olana karşı zorunlu, kesin uygulama düşünceleri geliştirilir. Ani, kesikli, hızlı davranış sonucu şiddet uygulayanlar görülebilir. Suçlama: Kişiselleştirme nedeniyle itham belirginleşir. Pazarlık Dönemi: Gömme ve yas süreç değerlendirmeleri bu dönemde yapılır. Kabullenme: Çıkış yolu için karar verme basamakları ve süreçleri kayda geçirilir. SONUÇ Ülkemizde Cumhurbaşkanının af yetkisi, Anayasa'nın 104. Maddesine göre sadece “sürekli hastalık, sakatlık ve kocama hali” sebebiyle belirli kişilerin cezalarını hafifletebilir veya tamamen kaldırabilir. Önleme stratejileri arasında yaşlılar ziyaret edilmesi mutlaka yararlı olacaktır. Psikiyatrik destek olarak; depresyonun erken tanısı ve tedavisi yapılmalıdır. Sosyal destek olarak; aile bağlarının güçlendirilmesi, bakım evlerinde psiko-sosyal programların desteklenmesi gerekir. Yaşlılara yönelik değer ve aidiyet duygusunu artıracak kültürel/sosyal politikaların geliştirilmesi oldukça yararlı olacaktır. KAYNAKLAR İ. H. Aydoğdu, G. S. Kırcı, H. Okumuş, M. Askay, E. Özer ve İ. Birincioğlu. Yaşlı İstismarı ve Kadına Şiddet Olgusu: Burun Amputasyonu. Çağdaş Tıp Dergisi, 7(2), 193-197. 2017. N. Berberoğlu, Y. Bilge. Kriminoloji. Bilge Kitabevi. Ankara. 2023. Y. Bilge. Adli Tıp. İstanbul Tıp Kitabevi, İstanbul. 2008. Y. Bilge, M. S. Yiğit. Tıbbi Uygulama Hataları (Malpraktis). Bilge Kitabevi. Ankara. 2025. O. Büdün. Adli Tıp Anabilim Dalı tarafından adli raporları düzenlenmiş olan yaşlılık çağı travma olgularının değerlendirilmesi. Tez çalışması. A. Doğrucan ve Z. Yıldırım. Kadına yönelik aile içi şiddet üzerine bir inceleme. Hacettepe üniversitesi sosyal bilimler dergisi, 2(2), 122-138. 2020. Ş. Erden ve H. Boz. Türkiye’de Yaşlı İstismarı ve İhmali. Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Mecmuası,71(3). 2018. J. Herman. Travma iyileşme. Çev: Tamer Tosun. İstanbul. 2016. U. Keskin. Aile içi şiddete maruz kalan bireyler olarak yaşlı ebeveynler. Journal of International Management Educational and Economics Perspectives, 7(1), 1-12. 2019. H. G. Müftüler. Modern toplumda yaş ve yaşlı ayrımcılığı. Türkiye Sosyal Hizmet Araştırmaları Dergisi, 2(2), 181-214. 2018. M. G. Wise, J. R. Rundell. Konsultasyon psikiyatrisi. Çev: T. Tüzer, V. Tüzer. Damla Matbaası, Ankara. 1997.

ANLIK DAVRANIŞ ANINDAKİ İNSAN DURUMU

ANLIK DAVRANIŞ ANINDAKİ İNSAN DURUMU: Prof. Dr. Yaşar Bilge